Zwitserse SCRIPT-pilot: wat apotheekcannabis echt verandert

In de Zwitserse SCRIPT-pilot verandert legale verkoop via apotheken vooral hoe mensen cannabis gebruiken, en minder of ze gebruiken. Na zes maanden rookte de groep met toegang tot de apotheek minder vaak dan de controlegroep (75% tegenover 83%). Deze groep koos ook opvallend vaak voor vapes en orale producten. De zwarte markt voor goedkope, sterke bloem bleef wel bestaan. Signalen van extra gezondheidsschade of overlast ontbreken tot nu toe. Daarmee is SCRIPT een belangrijk puzzelstuk in een Europese bewijsbasis die steeds dezelfde kant op wijst: meer toegang betekent niet automatisch meer schade. Wij zetten de cijfers voor je op een rij.

Europa bouwt een bewijsbasis voor gereguleerde cannabis

In de meest progressieve cannabismarkten van Europa komen overheidsstudies steeds vaker tot dezelfde conclusie: ruimere toegang tot cannabis leidt niet tot meer schade voor de volksgezondheid. Dat is geen activistische claim. Het is de uitkomst van onderzoek dat overheden zelf hebben opgezet en betaald.

Duitsland zette de toon met de Ekocan-rapporten. Ekocan is de wettelijk verplichte evaluatie van de Duitse cannabiswet. In opdracht van de overheid meet die wat de hervorming doet met gebruik, gezondheid en criminaliteit. De schade die critici voorspelden, bleef daarin uit.

Nederland volgde met de eerste voorlopige resultaten van het lopende experiment met cannabis voor volwassenen. Daarin verkopen coffeeshops in deelnemende gemeenten legaal geteelde en gecontroleerde cannabis.

Zwitserland kiest een andere route. Duitsland en Nederland testen brede, landelijke kaders. In Zwitserland draaien daarentegen acht afzonderlijke regionale pilots. Elk project test een eigen verkoopmodel, en de achtste pilot onderzoekt zelfs voor het eerst thuisbezorging.

Die precisie maakt de Zwitserse resultaten bijzonder waardevol. Beleidsmakers zien niet alleen óf regulering werkt, maar ook welk verkoopkanaal welk effect heeft. De SCRIPT-pilot, die cannabis via apotheken verkoopt, is een van de meest gedetailleerde voorbeelden.

Wat is de SCRIPT-pilot?

SCRIPT staat voor Safer Cannabis: Research In Pharmacies randomised controlled Trial. In dit Zwitserse onderzoek kopen bestaande cannabisgebruikers legaal cannabis bij apotheken in Bern, Biel en Luzern. De Universiteit van Bern en de Universiteit van Luzern voeren de studie uit, samen met de drie steden.

Het gaat om een gerandomiseerde gecontroleerde studie (RCT). Daarbij worden deelnemers door het lot in groepen verdeeld. Verschillen tussen de groepen zijn dan toe te schrijven aan de interventie zelf, en niet aan wie er toevallig meedoet. Het doel is de gezondheids- en sociale effecten van gereguleerde verkoop via apotheken in kaart te brengen.

SCRIPT was in mei 2023 een van de eerste vijf pilots die het Zwitserse Federale Bureau voor Volksgezondheid (FOPH, in het Duits BAG) goedkeurde. Het FOPH is de federale gezondheidsautoriteit die elke Zwitserse cannabispilot moet autoriseren. De verkoop begon in mei 2024.

Oorspronkelijk was de studie opgezet voor drie jaar. In december 2025 kwam er twee jaar verlenging bij. Apotheken mogen nu verkopen tot 31 oktober 2028, en de studie wordt eind 2029 officieel afgerond.

Ook het assortiment groeit. Er komen meer bloemrassen, een cannabisolie en uiteindelijk edibles die voldoen aan de eisen uit het CanPG-ontwerp. Het CanPG is het concept van de toekomstige Zwitserse federale wet op cannabisproducten, die productie, verkoop en productnormen moet regelen. Zo test SCRIPT alvast producten zoals de wetgever ze voor ogen heeft.

De opzet: 1.177 gebruikers, negen apotheken, twee groepen

Voor de SCRIPT-pilot werden in Bern, Biel en Luzern in totaal 1.177 mensen geworven die al cannabis gebruikten. De studie trekt dus geen nieuwe gebruikers aan. Ze kijkt naar wat er verandert wanneer bestaande consumenten een legaal alternatief krijgen.

De deelnemers werden willekeurig over twee groepen verdeeld. 588 mensen kregen direct toegang tot de apotheek. De overige 589 vormden een controlegroep op de wachtlijst. Die groep kreeg pas na zes maanden toegang en kon in de tussentijd alleen op de illegale markt kopen. Dankzij dat verschil in timing zijn de eerste zes maanden van beide groepen eerlijk te vergelijken.

De tussentijdse resultaten werden op maandag 7 september 2026 gepresenteerd op een persconferentie in Bern. Die werd georganiseerd door de Berner Directie Onderwijs, Sociale Zaken en Sport en bijgewoond door vertegenwoordigers uit Biel en Luzern.

Het gaat om een analyse na zes maanden, maar SCRIPT levert nu al harde data op over een kernvraag: wat doet legale toegang met de zwarte markt?

Minder roken, maar de zwarte markt blijft

De belangrijkste vraag van de SCRIPT-pilot is hoe legale apotheekverkoop de illegale markt beïnvloedt. Met de illegale of zwarte markt bedoelen we alle cannabishandel buiten het gereguleerde kanaal, zonder controle op herkomst, sterkte of zuiverheid.

In de zeven dagen voor hun onderzoeksbezoek na zes maanden had 75% van de groep met apotheektoegang cannabis gerookt. In de controlegroep, die alleen illegaal kon kopen, lag dat met 83% hoger.

Van de toegangsgroep had 51% in die week cannabis uit een studieapotheek gehaald. Toch kocht 40% (ook) op de illegale markt. Veel deelnemers gebruikten beide bronnen, vaak zelfs in dezelfde week.

Dat is geen ontwerpfout. Het is precies wat de onderzoekers wilden meten. De apotheekprijzen liggen bewust hoger dan de straatprijzen, zodat zichtbaar wordt hoe prijs het koopgedrag stuurt.

Het antwoord is genuanceerd. Bij ruwe bloem bleef de illegale markt de favoriete bron, omdat die goedkoper en sterker was. Bij andere productvormen won de apotheek juist ruim.

De les voor beleidsmakers is helder: een legaal kanaal verdringt de zwarte markt niet vanzelf. Prijs, sterkte en productaanbod bepalen samen waar consumenten kopen. Wie de illegale handel echt wil terugdringen, moet op alle drie concurreren, zonder de gezondheidsdoelen uit het oog te verliezen.

Apotheekklanten kiezen vaker voor vapes en orale producten

Het opvallendste resultaat van de SCRIPT-pilot is een verschuiving in de manier van gebruiken. Deelnemers met toegang tot de apotheek grepen vaker naar alternatieven voor gerookte bloem.

Een vaporizer of vape verhit cannabis of cannabisextract zonder verbranding. De gebruiker inhaleert daardoor geen rook met verbrandingsproducten. Orale producten, zoals tincturen, worden via de mond ingenomen in plaats van ingeademd.

In totaal had 27% van de toegangsgroep in de week voor het bezoek na zes maanden een vape gebruikt. Het overgrote deel daarvan kwam uit de apotheek. Bij orale producten was het verschil kleiner, maar nog steeds betekenisvol.

"De studie leverde aanwijzingen op dat gereguleerde verkoop via apotheken een overstap naar mogelijk minder risicovolle gebruiksvormen kan stimuleren." – Dr. Reto Auer, studieleider en hoofd van de Substance Use Unit van het Berner Instituut voor Eerstelijnsgezondheidszorg

Voor harm reduction is dit een belangrijke vondst. Harm reduction, of schadebeperking, is beleid dat gebruik niet verbiedt maar de risico's ervan verkleint. Het inademen van verbrandingsproducten is een van de bekendste gezondheidsrisico's van cannabis roken. Een legaal kanaal dat gebruikers richting vapes en orale producten beweegt, pakt dat risico direct aan.

Een bewust hoge belasting als praktijktest

De SCRIPT-pilot hanteert de zwaarste gesimuleerde belasting van alle Zwitserse pilots. Een gesimuleerde belasting is een heffing die de studie zelf oplegt. Zo wordt zichtbaar hoe een toekomstige cannabisaccijns zou uitpakken, nog voordat er een wet bestaat.

Op bloem en hars gaat het om CHF 3 tot 4 per gram. Hars, beter bekend als hasj, is een geconcentreerd product van de harsklieren (trichomen) van de cannabisplant.

Omgerekend is de heffing ongeveer 30% van de verkoopprijs bij bloem met 8% THC, en bijna 50% bij hars met 20% THC. THC (tetrahydrocannabinol) is de psychoactieve stof in cannabis die het 'high'-effect veroorzaakt.

Daarmee ligt de SCRIPT-heffing boven het gecombineerde effectieve tarief van ongeveer 25% in het Canadese Québec. Ze ligt ook boven de 20 tot 40% die voor de uiteindelijke Zwitserse regulering wordt verwacht.

Waarom zo hoog? Zo kunnen toezichthouders een belastingniveau onder echte omstandigheden observeren. Anders zou dat pas meetbaar zijn nadat een wet al was aangenomen. Dr. Reto Auer, de studieleider, ziet de eerste resultaten als bevestiging: "Zulke resultaten bevestigen de internationale ervaring dat fiscale maatregelen een effectieve maatregel voor jeugdbescherming zijn."

Twee productgroepen blijven onbelast:

• E-liquids: een vloeibaar cannabisextract voor gebruik in een vape. Deze blijven onbelast om schadebeperkende redenen.
• Tincturen: een extract op basis van alcohol of olie dat in druppels via de mond wordt ingenomen. Deze blijven onbelast vanwege de hoge productiekosten en de lage orale biologische beschikbaarheid. Dat is het deel van de werkzame stof dat na inname via de mond daadwerkelijk in de bloedbaan terechtkomt.

Prijzen die niet meestijgen met de THC-sterkte

De prijsstructuur van de SCRIPT-pilot is bewust niet-lineair: de prijs stijgt niet in gelijke tred met het THC-gehalte. Bloem met 8% THC kost in de deelnemende apotheken CHF 10 per gram. Bloem met 18% THC kost CHF 13 per gram.

Reken het na en je ziet twee kanten van dezelfde medaille:

• Een gram van 8% bevat ongeveer 80 milligram THC. Dat is ruim 12 rappen (Zwitserse centiemen) per milligram.
• Een gram van 18% bevat zo'n 180 milligram THC. Dat is ongeveer 7 rappen per milligram.

Zwakkere bloem is dus goedkoper per gram, sterkere bloem goedkoper per milligram THC.

Met dit ontwerp kunnen de onderzoekers twee soorten consumenten tegelijk bestuderen. Wie minder sterk wil gebruiken, betaalt minder per aankoop. Wie juist veel THC zoekt, krijgt een betere prijs per werkzame eenheid.

Dat laatste is relevant, want sterkte is een van de redenen waarom deelnemers voor bloem naar de illegale markt bleven gaan. Illegale bloem die deelnemers lieten testen, bevatte gemiddeld 15% THC.

Voor toekomstige wetgeving is dit een wezenlijke vraag. Een vaste belasting per gram treft zwakke producten relatief hard. Een belasting per milligram THC treft juist sterke producten. De SCRIPT-data laten zien hoe consumenten op zulke keuzes reageren, nog voordat de politiek er definitief over beslist.

Belastinggeld voor begeleiding en betaalde deelname

In de SCRIPT-pilot verdwijnt de opbrengst van de gesimuleerde belasting niet in een algemene pot. Het geld financiert een betaalde begeleidingsdienst voor alle deelnemers in Bern, Biel en Luzern.

Apotheekmedewerkers voeren een eerste consultatie wanneer een deelnemer voor het eerst cannabis ophaalt. Later in de studie kunnen zij aanvullende sessies om te stoppen met roken declareren, tegen CHF 30 per sessie.

Daarnaast betaalt de belasting de halfjaarlijkse studiebezoeken en vouchers voor deelnemers. Daarmee is SCRIPT de enige Zwitserse pilot die de mensen die meedoen daadwerkelijk vergoedt.

Het model laat een kringloop zien die in veel debatten over regulering terugkomt: belasting op cannabis betaalt direct voor preventie en zorg rond cannabis. De apotheek is daarbij niet alleen een verkooppunt. Ze is ook een laagdrempelig contactmoment met een zorgprofessional. Dat is een wezenlijk verschil met de illegale markt, waar een dealer geen belang heeft bij minder of veiliger gebruik.

Voor beleidsmakers levert dit praktijkervaring op met vragen die anders theoretisch blijven:

• Hoeveel begeleiding willen gebruikers eigenlijk?
• Wat kost die per deelnemer?
• Is een apotheek de juiste plek voor zo'n gesprek?

Met de verlenging tot eind 2029 kan SCRIPT deze vragen de komende jaren met echte cijfers helpen beantwoorden.

Wat de apotheken in twee jaar verkochten

In twee jaar verkoop registreerde de SCRIPT-pilot:

• 19.515 verpakkingen bloem (per 5 gram)
• 3.433 verpakkingen hars (per 5 gram)
• 6.363 verpakkingen e-liquid (per 2 milliliter)
• 814 flesjes tinctuur (per 10 milliliter)

Omgerekend ging er bijna 98 kilo bloem over de toonbank.

Bestseller was Blue Mint Cookies met 18% THC: 49,2 kilo, ruwweg de helft van alle verkochte bloem. Op de tweede plaats stond Grapefruit Haze met 15% THC. Dat juist de sterkere variant won, sluit aan bij het prijsmodel: sterke bloem is per milligram THC goedkoper.

Bij vape-apparatuur was het beeld nog duidelijker:

• Mighty (CHF 399): 3 stuks
• Arizer Air Max (CHF 259): 5 stuks
• Wolkenkraft Vita (CHF 99): 29 stuks
• Honey Stick e-joint (CHF 19): 1.014 stuks

Een e-joint is een kant-en-klare wegwerpvape in de vorm van een joint, direct te gebruiken zonder losse apparatuur.

De conclusie liegt er niet om: goedkope wegwerpproducten waren veel effectiever dan dure herbruikbare apparaten om mensen te laten vapen. Voor schadebeperking is dat een praktische les. Wie consumenten weg wil krijgen van roken, moet de drempel laag houden, in prijs én in gemak.

Labtests: illegale cannabis is een gok

Deelnemers aan de SCRIPT-pilot konden illegaal gekochte cannabis laten testen bij het Instituut voor Forensische Geneeskunde van de Universiteit van Bern. Het ging om 127 monsters: 104 keer bloem, 21 keer hars en twee vloeistoffen.

Negen monsters bevatten synthetische cannabinoïden, waarvan zeven hars. Synthetische cannabinoïden zijn in een lab gemaakte stoffen die op dezelfde receptoren in het lichaam werken als THC, maar vaak veel sterker en onvoorspelbaarder zijn. Op de illegale markt worden ze soms op THC-arme hennep gespoten, zodat die als sterke cannabis kan worden verkocht.

Ook de sterkte liep sterk uiteen:

• Bloem bevatte gemiddeld 15% THC.
• Hars bevatte gemiddeld 22% THC, met uitschieters tot 46%.
• Eén e-liquid testte op maar liefst 79% THC.

Bij 69 monsters hadden deelnemers vooraf zelf de sterkte geschat. Slechts één schatting klopte. Zevenentwintig schattingen waren te laag en 41 te hoog, met afwijkingen tot 24 procentpunten in beide richtingen.

De herkomst was vooral sociaal: eerst vrienden en kennissen, dan een persoonlijk bekende verkoper, daarna eigen teelt. Vertrouwen in de bron zegt dus weinig over wat er in het zakje zit.

"Je weet nooit welke versnijdingsmiddelen of andere werkzame stoffen erin zitten. Die angst niet hebben is enorm veel waard." – deelnemer aan SCRIPT

Wie niet weet wat hij gebruikt, kan zijn dosis niet inschatten. Zo simpel is het.

Veiligheid en openbare orde: geen alarmsignalen

In de eerste zes maanden van de SCRIPT-pilot meldden 45 deelnemers, 4% van alle 1.177, samen 51 ernstige ongewenste voorvallen. Een ernstig ongewenst voorval (serious adverse event) is in klinisch onderzoek elke ernstige gezondheidsgebeurtenis tijdens de studie, zoals een ziekenhuisopname. Het maakt daarbij niet uit of die met het onderzochte middel te maken heeft.

De verdeling was vrijwel gelijk:

• Groep met apotheektoegang: 26 voorvallen bij 24 mensen, waarvan 6 psychiatrische voorvallen bij 6 personen.
• Controlegroep (alleen illegale toegang): 25 voorvallen bij 21 mensen, waarvan 8 psychiatrische voorvallen bij 5 personen.

De aantallen zijn klein en het verschil tussen de groepen is gering. Daarom trekken de onderzoekers hier nog geen betrouwbare conclusies uit.

Ook qua openbare orde bleef het rustig. Eén deelnemer kreeg een sanctie voor het doorverkopen van studieproduct. Verder werd in negen apotheken in drie steden geen enkel politierelevant incident geregistreerd.

Misschien wel het meest menselijke resultaat komt van de apothekers zelf. Meerdere medewerkers vertelden de onderzoekers dat hun vooroordelen over cannabisgebruikers door het contact waren verdwenen. Een van hen noemde cannabisconsumenten inmiddels 'onder onze favoriete klanten'. Normalisering begint soms gewoon aan de toonbank.

Waarom SCRIPT nu al publiceert

De tussentijdse resultaten van de SCRIPT-pilot zijn nog niet peer reviewed. Peer review is de beoordeling van onderzoek door onafhankelijke vakgenoten voordat het in een wetenschappelijk tijdschrift verschijnt.

De onderzoekers van de Universiteiten van Bern en Luzern kozen er bewust voor om toch te publiceren. Hun argument: SCRIPT bevindt zich "op het raakvlak van wetenschap en politiek, waar de feiten onzeker zijn, de waarden omstreden en de beslissingen urgent."

Die urgentie is reëel. Zwitserland werkt aan het CanPG, de toekomstige federale wet op cannabisproducten. Beleidsmakers willen weten hoe prijs, belasting, productaanbod en begeleiding in de praktijk uitpakken. Met de verlenging tot eind 2029 volgen nog jaren aan data, ook over nieuwe producten zoals cannabisolie en edibles.

Samen met de Duitse Ekocan-evaluatie en het Nederlandse experiment met gereguleerde coffeeshops vormt SCRIPT een groeiende Europese bewijsbasis. De voorlopige boodschap: gereguleerde toegang levert gecontroleerde producten op en een verschuiving naar minder schadelijke gebruiksvormen. Aanwijzingen voor de schade die critici voorspelden, zijn er tot nu toe niet.

Voor ons als veredelaars is de rode draad herkenbaar. Weten wat je in handen hebt, is enorm waardevol. Dat geldt voor de consument aan de apotheekbalie, en net zo goed voor de grower die met zaden begint. Transparantie en kwaliteit zijn geen bijzaak. No mediocre!

Veelgestelde vragen

Wat is de SCRIPT-pilot in Zwitserland?

SCRIPT is een gerandomiseerde gecontroleerde studie in Bern, Biel en Luzern. Bestaande cannabisgebruikers kopen daarin legaal cannabis bij negen apotheken. De Universiteiten van Bern en Luzern onderzoeken samen met de drie steden welke gezondheids- en sociale effecten gereguleerde apotheekverkoop heeft. De naam staat voor Safer Cannabis: Research In Pharmacies randomised controlled Trial.

Wie doen er mee aan het SCRIPT-onderzoek?

Aan SCRIPT doen 1.177 mensen mee die al cannabis gebruikten: 777 in Bern, 261 in Luzern en 139 in Biel. Zij werden willekeurig verdeeld. De helft kreeg direct toegang tot de apotheek, de andere helft pas na zes maanden. Zo konden de onderzoekers beide groepen eerlijk met elkaar vergelijken.

Hoe lang loopt de Zwitserse apotheekpilot nog?

De verkoop in de apotheken startte in mei 2024 en was gepland voor drie jaar. In december 2025 verleende het Zwitserse Federale Bureau voor Volksgezondheid twee jaar verlenging. De apotheekverkoop loopt nu tot 31 oktober 2028. De studie wordt eind 2029 afgesloten, met een uitgebreider assortiment inclusief olie en edibles.

Waarom is apotheekcannabis in SCRIPT duurder dan straatcannabis?

De onderzoekers hebben de prijzen bewust boven het straatniveau gelegd. Daarbovenop komt een gesimuleerde belasting van CHF 3 tot 4 per gram op bloem en hars. Zo kunnen ze meten hoe een stevige cannabisbelasting consumptie en koopgedrag beïnvloedt, nog voordat een Zwitserse cannabiswet daadwerkelijk is ingevoerd.

Wat vonden onderzoekers in illegaal gekochte cannabis?

Van 127 geteste straatmonsters bevatten er negen synthetische cannabinoïden, vooral in hars. De sterkte liep enorm uiteen: gemiddeld 15% THC in bloem, tot 46% in hars en 79% in één e-liquid. Gebruikers schatten de sterkte bijna altijd verkeerd in. Slechts één van de 69 schattingen klopte.

Leidt legale apotheektoegang tot meer gezondheidsproblemen?

Tot nu toe zijn er geen aanwijzingen voor extra schade. Ernstige ongewenste voorvallen kwamen in beide groepen ongeveer even vaak voor: 26 in de toegangsgroep en 25 in de controlegroep. Vanwege de kleine aantallen trekken de onderzoekers nog geen definitieve conclusies. Wel rookte de groep met apotheektoegang minder vaak.

Waarom kopen deelnemers nog steeds op de zwarte markt?

Vooral voor ruwe bloem bleef de illegale markt populair, omdat die goedkoper en sterker was dan het apotheekproduct. Veel deelnemers combineerden beide bronnen, soms in dezelfde week. Bij vapes en orale producten kozen gebruikers juist duidelijk voor de apotheek, waar het product gecontroleerd is en de sterkte bekend.

Bronnen

• Pilotversuche mit Cannabis, Bundesamt für Gesundheit (BAG / FOPH), 2025-12-01
• SCRIPT – Safer Cannabis: Research In Pharmacies randomised controlled Trial, tussentijdse resultaten, Berner Institut für Hausarztmedizin (BIHAM), Universität Bern, 2026-09-07
• Evaluation des Konsumcannabisgesetzes (EKOCAN), Bundesministerium für Gesundheit, 2025-10-01
• Experiment gesloten coffeeshopketen, Rijksoverheid, 2026-01-01